Bresson’un eşeği

Rivayete göre, yaratıcılıkla delilik arasında gidip geldiği o aşırı duyarlı günlerinden birinde, güzel gözlerine dalmış bir eşeğin, ona sarılmış ve hüngür hüngür ağlamıştır Nietzsche. İşte, hakkında yazılanlara göre, sarılıp ağladığı; bizzat yazdıklarına göre ise gözleriyle birlikte kulaklarını, anırmasını, bozluğunu ve bilgeliğini övdüğü eşekten çok farklı değil bizim eşek de.

Bresson’un eşeği. Balthazar ismi. İçimizden rastgele seçilmiş biri. Herhangi biri. Rastgele Balthazar. Tüm eşekler gibi. Pek sevimli.

Eşeğin tarihi, insanlık tarihi. “Rastgele Balthazar” filminin ilk gösterimindeki izleyicilerinden Jean Luc Godard Bey’in gözyaşları içinde belirttiğine göre, bir buçuk saate sığdırılmış tüm bir yaşam… veya bir dünya tarihi. (*)

En başta tatlı bir sıpa iken, miniminnacık bir yavru iken nasıl da sevilip koklandığımızın, okşandığımızın tarihi. Hor görülmeye, har gibi görünmeye başlanmadan önceki hoş görü yıllarımızın yani. Agucuk gugucuk hallerimizin tarihi…

Sonra, büyümeye başlayınca, sıpadan sopaya nasıl geçtiğimizin, sırtımıza nasıl da binildiğinin, koşum takımları yerleştirildiğinin. Hoş görü, hor görü, har görü… görüş alanlarının daralmasının tarihi.

Görüş alanlarıyla birlikte o iri ve güzel gözlerimizin, gözlerimizden fışkıran merak dolu bakışların da daralmasının tarihi değil mi? Har görü, dar görü… gözlerimize at gözlükleri takılmasının tarihi…

Sırf gözlük mü peki? Semer vurulduğumuzun (altın semer de vursanız, hep aynı), tımar edildiğimizin (devam edebilmemiz için bakımımızı da yapmalı), terbiye sağlam olsun diye arada yemek arada dayak yediğimizin (havuç ve sopa mıydı?)... dört dörtlük, dört artı dört ve bir dört daha, eğitimimizin tarihi.

Sırtımıza nasıl da sopaların indiğinin yani. İndirildiğinin. Gelen vuruyor, giden vuruyor gerçekliğinin. Alavere, dalavere, Kürt Memet nöbete… Ezilmişliğimizin tarihi…

Daha ötesinde, zulmün tarihi. Şiddetin, zorbalığın, tehdidin, tehditle “ilerleme”nin... Adım adım, gıdım gıdım yol gitmenin... Önümüzden alınması aşımızın sonra. Hoşaftan anlamayız ki. Açlığımızın tarihi...

Sevginin ve nefretin tarihi tabii ki. Aşkın ve eziyetin. Kardeşliğin ve husumetin. İçimizdeki şefkatin ve öfkenin. İçimizdekilerin dışarı ve açığa çıkıvermesinin…

Hayat işte. Zaaflarımızın da tarihi. Aptallıklarımızın. Pişmanlıklarımızın. Hep hayat, hepsi hayat… yanlışlıkla ve nasıl oluyorsa tutkuyla bağlandıklarımızın…

İkiyüzlü ilişkilerimizin tarihi değil mi? Tekmelerimizin. Attıklarımızın ve yediklerimizin. Yenilgilerimizin…

Sevgisiz birlikteliklerimizin tarihi elbette. Bencilliğimiz içinde, çıkarlarımız peşinde, kolay yoldan edindiklerimizin. Har vurup harman savurduklarımızın. Har bulup tepesine bindiklerimizin…

Demiştik değil mi, güzel gözlerin diye? İri gözlerin. İri, güzel gözlerin tarihi… Sarılıp ağladıklarımızın.

Sevmenin, içten sevmenin, tutkuyla sevmenin tarihi. En sıcak gülüşlerin, anırarak sevmelerin!.. “Seviyorum onu ve açıklanamaz şeyler vardır aşkta, onun için kendimi öldürebilirim”lerin, ölçüsüzlüğün ve mantıksızlığın…

Bu filmde ortaya çıkmamış ama cinsel istismarın tarihi olduğunu söylemeye gerek var mı ki? Dileyen Fransa’dan İtalya’ya, Bresson’dan Taviani kardeşlere uzanabilir, babasını ve ustasını soruşturabilir, öyle değil mi?

Türkiye’ye bakmak, yasaktır ve tabudur tabii ki… Tabuların ve tabiatın tarihi…

Peki, iş yerlerindeki istismara ne demeli. Bir sirkin önce hizmetkâr, sonra oyuncu, ardından emekli eşeği değil miyiz hepimiz? Hepimizin tarihi…

Kaplanlara, kutup ayılarına, fillere ve maymunlara yem taşımadık mı hep? Muktedir gibi görünseler de kafeste mi onlar da? Ya asıl sahipleri, yemleri taşıtanlar? Sahiplerin, sahiplerimizin tarihi…

Daha mı özgür hissettiniz kendinizi, onlara hizmet ederken acaba?.. Ve “özel yetenek ve zekânız” sayesinde sahneye çıktığınızda sonunda, katıldığınızda büyük oyuncuların arasına, “numaranızı” yapıp yok olup gitmediniz mi siz de esirler dünyasında?.. Parıldayıp sönen yıldızların, sonunda hep esir kalanların tarihi…

Bir değirmen taşının başında dönüp durmadınız mı sonra? Sırtınızda sürekli şaklayan kırbaçla…Unun ve ekmeğin tarihi…

Emeğin sonra. Köleliğin. Aşama aşama. Ücretli kölelik düzeninin...

Şiddetin tarihi değil mi peki? Toplumsalından gayrı, “sıradan bir insan”ın şiddetinin. “Parayı severim, ölümden nefret ederim, bu kadar basit”in…

Kanayan yaralarımızın tarihi. Seken bir kurşunla ölümlerimizin… “Sinema yaklaşmakta olan ölümü kaydeder” diyen edebiyatçıların, senaristlerin…

Birer aziz değil mi onlar? Kaçakçılıkta, kaçak yaşamlarımızda bize zifiri karanlıkta para kazandıranlar. Kimisi yakalanır, kimileri dimdik ayakta kalır. Kaçmalarımızın, kaçaklıklarımızın ve eninde sonunda yakalanmalarımızın tarihi.

Vurulmadık mı yakalanınca? Ölümün tarihi. Tarihsizliğin tarihi…

Silahla değilse mayınla. Mayın eşeğiyle değilse insanla. Talihsizliğin tarihi…

Her şeyin üstüne bir de ölüp gidiyorken böyle, tepsene be eşek, tepsene… eşşşek gibi çalışıp eşşşşşşşşek gibi geberip gitmeden önce, bunca çektiğine, ne olur artık bir tepkini versene!..

Tepkisizliğin tarihi…

---

(*) İnternette, youtube kanalında “Au Hasard Balthazar” ve “Robert Bresson” diye aratarak bulabilir, izleyebilirsiniz.